Cộng đồng người Việt ở nước ngoài: mạng lưới hỗ trợ và điểm tựa ngày đầu

Cộng đồng người Việt ở nước ngoài: bức tranh hôm nay

Theo Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài, hiện có khoảng 6 triệu người Việt đang sinh sống, học tập và làm việc tại hơn 130 quốc gia và vùng lãnh thổ. Con số này lớn đến mức gần như nơi nào bạn đặt chân tới cũng có thể tìm thấy một nhóm đồng hương. Chính quy mô ấy tạo nên mạng lưới hỗ trợ dày đặc mà nhiều nhóm nhập cư khác khó có được.

Ở Mỹ, cộng đồng người Việt đông nhất với hơn 2,3 triệu người tính đến năm 2023, tập trung quanh Little Saigon (Quận Cam, California), San Jose và Houston. Úc có 334.781 người khai gốc Việt trong cuộc điều tra dân số năm 2021 theo Cơ quan Thống kê Úc (ABS), đông nhất ở Cabramatta và Fairfield thuộc Sydney. Canada có khoảng 275.530 người gốc Việt, còn Đức chừng 226.000 người.

Những con số ấy không chỉ là thống kê khô khan. Chúng đồng nghĩa với hàng nghìn cửa tiệm, ngôi chùa, hội nhóm và lớp dạy tiếng Việt cuối tuần. Với người mới sang, đây là nguồn vốn xã hội quý giá: một nơi để hỏi đường, tìm việc, thuê nhà, hay đơn giản là nghe lại tiếng mẹ đẻ mỗi khi thấy lạc lõng giữa phố xá xa lạ.

Số liệu trên chỉ mang tính tham chiếu và có thể thay đổi giữa các kỳ điều tra dân số. Cách phân loại gốc Việt cũng khác nhau ở mỗi nước, nên hai nguồn có thể cho ra con số lệch nhau. Khi cần dùng để làm hồ sơ hay báo cáo, bạn hãy kiểm lại tại nguồn thống kê chính thức của từng nước.

Chợ, quán và những cửa tiệm gặp lại quê nhà

Với nhiều người, điểm chạm đầu tiên với cộng đồng người Việt là khu chợ. Đó là nơi bán rau muống, nước mắm, bánh mì, và cũng là nơi dán đầy tờ rơi tìm người ở ghép, cần thợ nail, tuyển phụ bếp. Một buổi đi chợ có khi giải quyết cùng lúc ba việc: mua thực phẩm, dò phòng trọ và nghe ngóng chỗ đang cần người.

Quán phở, tiệm bánh mì, nhà hàng Việt cũng là mắt xích kinh tế quan trọng. Nhiều người mới sang nhận công việc đầu tiên tại đây, vừa có thu nhập vừa có thời gian học tiếng bản xứ. Chủ tiệm thường là người đi trước, sẵn lòng chỉ cho bạn cách mở tài khoản ngân hàng, đăng ký số an sinh xã hội hay tìm lớp học tiếng miễn phí gần nhà.

Tuy vậy, làm trong vòng tròn đồng hương cũng có mặt trái. Trả lương tiền mặt, không hợp đồng có thể khiến bạn thiệt thòi về bảo hiểm, thuế và quyền lợi lao động. Hãy xem đó là bước đệm, đồng thời tìm hiểu quy định lao động sở tại, để không đánh đổi sự an toàn lâu dài lấy chút tiện lợi trước mắt.

Hội nhóm đồng hương và mạng lưới trên mạng

Bên cạnh không gian vật lý, cộng đồng người Việt ngày nay sống rất mạnh trên mạng. Các nhóm Facebook, Zalo theo thành phố hoặc theo ngành nghề có thể lên tới hàng chục nghìn thành viên. Ở đó, người ta hỏi nhau đủ thứ: đổi bằng lái ở đâu, bác sĩ nào nói tiếng Việt, mua nồi cơm điện chỗ nào rẻ, hay thủ tục xin trợ cấp làm thế nào.

Hội sinh viên, hội đồng hương theo tỉnh, hội nghề nghiệp cũng rất phổ biến. Nhiều hội tổ chức đón tân sinh viên tại sân bay, cho mượn đồ dùng ban đầu, hướng dẫn đăng ký học phần. Với du học sinh, đây thường là điểm tựa ngày đầu thực tế nhất, khi gia đình còn ở cách nửa vòng Trái Đất và mọi thứ đều mới mẻ.

Nhưng mạng xã hội cũng là nơi tin đồn lan nhanh. Một lời khuyên di trú sai, một mối làm giấy tờ nhanh, hay một thông báo chính sách đọc vội có thể khiến bạn mất tiền và lỡ việc. Với vấn đề pháp lý, hãy đối chiếu thông tin từ trang chính thức của cơ quan di trú, hoặc hỏi luật sư di trú được cấp phép, thay vì tin tuyệt đối vào bình luận trong nhóm.

Chùa, nhà thờ và đời sống tinh thần

Ở nhiều thành phố, ngôi chùa hay nhà thờ Việt là trái tim tinh thần của cả vùng. Đó không chỉ là nơi lễ Phật, dự thánh lễ, mà còn là điểm hẹn mỗi dịp Tết Nguyên đán, Vu Lan hay Giáng sinh. Với người xa quê, được đứng giữa đám đông cùng nói tiếng Việt, cùng ăn món quê trong ngày lễ, là liều thuốc tinh thần khó thứ gì thay thế được.

Các cơ sở này còn làm nhiều việc rất đời thường. Không ít chùa và giáo xứ mở lớp dạy tiếng Việt cuối tuần cho trẻ em, tổ chức phát quà, hỗ trợ tang lễ, kết nối người cần việc với người cần thợ. Một số nơi có cả nhóm thiện nguyện đưa đón người già đi khám bệnh, phiên dịch giúp khi làm thủ tục hành chính.

Nếu bạn không theo tôn giáo nào, cũng đừng ngại. Phần lớn hoạt động cộng đồng ở chùa và nhà thờ đều mở cửa cho mọi người, không phân biệt tín ngưỡng. Nhiều gia đình đến vì không khí sum vầy và mạng lưới quan hệ hơn là vì nghi lễ. Đây là một cách nhẹ nhàng để bước vào cộng đồng người Việt ngay tại nơi mình sống.

Ba tình huống thường gặp của người mới sang

Mạng lưới cộng đồng người Việt phát huy tác dụng rõ nhất qua những tình huống rất cụ thể. Dưới đây là ba câu chuyện quen thuộc, kể lại theo trải nghiệm chung của nhiều người, để bạn hình dung mình có thể tựa vào đâu và tựa như thế nào cho đúng cách.

Chị Lan sang Úc diện lao động, tuần đầu chưa có số điện thoại, chưa biết đi siêu thị nào. Một nhóm đồng hương ở Fairfield chỉ chị mua SIM, dẫn đi mở tài khoản ngân hàng và giới thiệu một phòng trọ giá phải chăng. Ba việc tưởng rối tung được gỡ trong vài ngày, chỉ nhờ một lời hỏi đúng chỗ.

Anh Minh là du học sinh ở Canada, tháng đầu căng thẳng vì bài vở và nhớ nhà. Hội sinh viên Việt tổ chức buổi gặp mặt, anh quen vài người cùng ngành, được chia sẻ tài liệu và mẹo cân đối chi tiêu. Cảm giác lạc lõng vơi đi nhiều khi anh biết mình không hề đơn độc nơi đất khách.

Gia đình chị Hà ở Đức muốn con trai sáu tuổi không quên tiếng Việt. Cuối tuần, cháu học tiếng Việt ở lớp do một ngôi chùa tổ chức; ngày thường vẫn đến trường Đức và chơi bóng với bạn bản xứ. Vài năm sau, cháu nói được cả hai thứ tiếng, tự nhiên như hơi thở, không thấy có gì mâu thuẫn.

Điểm tựa ngày đầu: bắt đầu từ đâu

Cộng đồng đồng hương rất quý, nhưng ngày đầu bạn vẫn nên đi song song hai kênh: mạng lưới người Việt và các dịch vụ hỗ trợ chính thức. Nhiều nước có chương trình định cư miễn phí dành cho người mới, từ lớp học tiếng đến tư vấn tìm việc, và đây thường là nguồn thông tin chuẩn xác, cập nhật nhất mà bạn nên dùng.

Tại Canada, Bộ Di trú, Tị nạn và Quốc tịch Canada (IRCC) tài trợ nhiều dịch vụ định cư miễn phí và lớp học tiếng LINC cho thường trú nhân đủ điều kiện; bạn có thể tra cứu cơ sở gần nhà theo mã bưu chính. Lưu ý quyền tiếp cận miễn phí đang được điều chỉnh theo lộ trình mới, nên hãy kiểm điều kiện tại nguồn chính thức.

Tại Mỹ, Sở Di trú và Nhập tịch Hoa Kỳ (USCIS) phát hành cẩm nang “Welcome to the United States: A Guide for New Immigrants” bằng 14 ngôn ngữ, hướng dẫn cách thuê nhà, xin số an sinh xã hội, mở tài khoản, tìm trường và bảo hiểm y tế. Đây là tài liệu miễn phí, đáng đọc trước cả khi bạn lên đường.

• Đăng ký giấy tờ căn bản: mã số thuế hoặc số an sinh xã hội, tài khoản ngân hàng, thẻ cư trú.
• Ghi danh lớp học tiếng miễn phí nếu bạn đủ điều kiện.
• Tìm bác sĩ, phòng khám và cách tiếp cận bảo hiểm y tế.
• Lưu số điện thoại khẩn cấp và địa chỉ cơ quan di trú địa phương.
• Kết nối một hội nhóm đồng hương uy tín để hỏi việc thực tế.

Cân bằng giữ bản sắc và hòa nhập bản xứ

Nhiều gia đình lo con quên tiếng Việt, quên cội nguồn; nhưng cũng có người sợ mãi quanh quẩn trong làng Việt mà không hòa nhập nổi xã hội bản xứ. Thật ra hai điều này không loại trừ nhau. Giữ bản sắc và hòa nhập là hai chân của cùng một bước đi, và một cộng đồng người Việt lành mạnh là nơi giúp bạn làm được cả hai.

Với con trẻ, cha mẹ có thể cho học tiếng Việt cuối tuần ở chùa, nhà thờ hoặc trung tâm cộng đồng, đồng thời khuyến khích con kết bạn bản xứ, chơi thể thao, tham gia hoạt động trường lớp. Nói tiếng Việt ở nhà, ăn món Việt ngày lễ, nhưng vẫn mở lòng với văn hóa nơi mình sống, là công thức nhiều gia đình đã áp dụng thành công.

Với người lớn, đừng để rào cản ngôn ngữ giữ bạn mãi trong vùng an toàn. Học tiếng bản xứ, làm quen hàng xóm, tham gia hội phụ huynh hay hoạt động địa phương sẽ mở ra cơ hội việc làm và bạn bè mới. Cộng đồng đồng hương nên là bệ phóng, không phải nơi trú ẩn để tránh né thế giới bên ngoài.

Cuối cùng, hãy nhớ hòa nhập là một quá trình dài, không có công thức chung cho tất cả. Có người hợp với nhịp sống sôi động của khu người Việt đông đúc, có người thích ở khu dân cư bản xứ rồi cuối tuần ghé chợ Việt. Không lựa chọn nào là sai. Quan trọng là bạn được sống thật với mình, và luôn có một mạng lưới để tựa vào khi cần.